Τρεις μέρες, Μια εποχή

Μια μέρα πριν...

Ένα χρόνο τώρα που δεν έκανα θέατρο, λίγο πριν τις 21.00 ήταν περίεργα τα πράγματα για τον οργανισμό μου. Έχω μάθει αυτά τα λεπτά της νύχτας, να είναι κρίσιμα. Το αίμα λες και κυλάει διαφορετικά. Αλλά, έπρεπε να ξεκουραστώ. Ήταν χρήσιμο. Έμαθα από αυτή την φετινή ξεκούραση. Μετά από 58 "άγρια" χρόνια στο θέατρο, είπα λίγο να ηρεμήσω. Δεν είχα κενά στη πορεία μου. Αυτό το διάστημα γεμίζω με απλά πράγματα τις μπαταρίες μου. Με το σπίτι μου, τους δικούς μου ανθρώπους, την γυναίκα μου. Την Αθηνά μου.
Το πρωί, πήγα να δω την παρέλαση με τον εγγονό μου. Χαρά παίρνω με την ήρεμη ματιά μου στον περίγυρο. Φιλτράρω ότι βλέπω, δίχως πίεση χρόνου. Είναι πλούτος τα πιο απλά πράγματα στη ζωή.

κείμενο | γιώργος μιχαλακόπουλος + γιώργος παπανικολάου */* φωτογραφίες | τάσος θώμογλου */* επιμέλεια | ιάκωβος καγκελίδης
Οι σημειώσεις του Γιώργου Μιχαλακόπουλου
Οι σημειώσεις του Γιώργου Μιχαλακόπουλου

Έχουμε κάνει πολύπλοκη την ρημάδα. Σκαλίζουμε το καθετί, μετράμε τις προσωπικές μας αντιστάσεις. Δεν είναι τόσο απλό το θέμα. Ο μηχανισμός του ανθρώπου ζητάει την κόντρα, με τα πράγματα που υπάρχουν ολόγυρα σου. Είμαστε θολωμένοι άνθρωποι και αρεσκόμαστε στο να βλέπουμε τους άλλους θολωμένους. Για να ξεχνάμε το πως είμαστε εμείς. Αλλά, έχουμε αντιμετωπίσει και χειρότερες εποχές. Ας μην τραγικοποιούμε τα πάντα. Ζούμε άλλου τύπου αδιέξοδα και ταλανίζεται η προσωπική μας ηρεμία.
Όλα έχουν γίνει φασισμός. Ένας φόβος σου κυριεύει τη ψυχή από το πρωί. Το να μην μπορείς να πάρεις το ψωμί σου και γάλα για τα παιδιά σου, είναι φασισμός.
Eσείς, η νέα γενιά δεν προλάβατε να κάνετε λάθος. Κανένα! Τα λάθη είναι δικά μας… οι γενιές που πέρασαν… άλλος περισσότερο, άλλος λιγότερο. Πρέπει να ακουμπήσουμε ο ένας στον άλλον. Δεν υπάρχει θεραπεία. Ειδάλλως, δεν τα βλέπω καλά τα πράγματα… κι άντε εμείς… αυτό που σκέφτομαι είναι τα παιδιά μου, τα εγγόνια μου. Δεν μου είναι τίποτα αδιάφορο. Τα παιδιά βρίσκονται κάτω από πίεση. Αδιέξοδα που δεν μπορούν να παράγουν. Περνάμε μια εποχή, περίεργη…. Παρακολούθησε πώς διασκεδάζουν οι νέοι. Τα παιδιά διασκεδάζουν στα club, μόνα τους χορεύοντας, με ένα ουίσκι στο χέρι, χωρίς να κοιτάνε τον απέναντι, δίχως να φλερτάρουν τη κοπέλα που κάθεται στην άλλη άκρη… Μοναξιά διάχυτη σε αυτές τις συνάξεις….

Οι σημειώσεις του Γιώργου Μιχαλακόπουλου

Μια μέρα, παγκόσμια θεάτρου...

Δεν πιστεύω γενικά στις παγκόσμιες μέρες. Πιστεύω στην παγκόσμια στιγμή της ζωής μας συνεχώς. Έχουμε στιγμές, ενδιαφέρουσες, έντονες, που μας ανοίγουν μέτωπα υπόχρεοι να τις αντιμετωπίσουμε. Επετειακά, βεβαίως, έχουν ένα ενδιαφέρον. Αλλά, το θέατρο δεν θέλει γιορτή για να το νιώσεις. Το νιώθουμε καθημερινά, στο πετσί μας.
Σήμερα είμαι στη Θεσσαλονίκη. Έχω ιδιαίτερους συνδέσμους. 2-3 χρόνια έκανα μάθημα στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, ως επισκέπτης καθηγητής. Δέκα χρόνια ήμουν αντιπρόεδρος στη Σίνδο, αντιμετωπίζοντας το πρόβλημα των ναρκωτικών της χώρας μας, συνδράμοντας όσο μπορούσα.
Άλλωστε με το "Ω, τι κόσμος μπαμπά", ξεκίνησα την πορεία μου στη Θεσσαλονίκη, ως θιασάρχης. Εσύ είσαι μικρός... δεν θυμάσαι. "Η τρέλα του Γεωργίου του Γ΄" ήρθα με το Εθνικό Θέατρο, εδώ στην Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών. Στην Μονή Λαζαριστών με τον "Τζον Γαβριήλ Μπόργκμαν" μια άνοιξη.

Οι σημειώσεις του Γιώργου Μιχαλακόπουλου
Οι σημειώσεις του Γιώργου Μιχαλακόπουλου

Και με ρώτησε η Μαρία Τσιμά, όλη αυτή η πορεία τι ήταν της απάντησα, ένα άρωμα. Και όταν με αντερώτησε, αν άξιζε τελικά, της απάντησα με την πιο βουρκωμένη μου σιωπή. Γεώργιε, έχεις διαβάσει την επιστολή μου στους νέους ηθοποιούς;

"Να αγαπάς το σώμα σου, τη στραβή τη μύτη, το πάχος σου, τα μικρά τα μάτια σου, γιατί μόνον έτσι θα φτάσουν όμορφα στη σκηνή, άλλωστε μ' αυτά θα ζήσεις και θ' αποθάνεις. Όσο τα κρύβεις, τόσο τ' ασχημαίνεις. Να αποδέχεσαι τον εαυτό σου, το κορμί σου και όχι κάποιον άλλο από αυτό. Να πληροφορείσαι πριν την ανάγνωση για το έργο, το συγγραφέα, την εποχή του και μετά την ανάγνωση να μηδενίζεις τις πληροφορίες σου.
Το μυαλό σου στη διάρκεια της παράστασης και στην ανάπτυξη του ρόλου σου πάνω στη σκηνή να λειτουργεί, να φωτίζει και να ελέγχει πίσω στο βάθος του εγκεφάλου σου, σαν ένα μικρό προβολάκι. Ποτέ σαν προβολέας, γιατί θα σου στεγνώσει το αποτέλεσμα και θα σε "κάψει". Είσαι υποχρεωμένος να αγαπήσεις το συνάδελφό σου πάνω στη σκηνή στη διάρκεια της παράστασης, έστω κι αν πολλές φορές δεν το αξίζει, γιατί μόνο έτσι θα καταφέρεις να κερδίσεις το επιθυμητό κομμάτι της σκηνικής σου σχέσης.
Δημιούργησε και διαφύλαξε το καλό κλίμα της πρόβας και τη σχέση σου με τους συναδέλφους. Ποτέ μην ξεχνάς πως πέρα από το δικό σου "εγώ" υπάρχουν κι άλλοι.
Η δουλειά του ηθοποιού στη λειτουργία της, ίσως είναι η πιο μοναχική και παράλληλα ομαδική τέχνη. Δε χωράνε απόψεις του τύπου της απόλυτης επάρκειας. Ταλαντούχοι αυριανοί συνάδελφοί σου κατάφεραν να εκποιήσουν το σπουδαίο ταλέντο τους, στα καλντερίμια της μικρότητάς τους και έτσι έγιναν οι επιτυχημένοι μέτριοι.
Να είσαι αυστηρός με τον εαυτό σου και επιεικής για τους άλλους, γιατί τις περισσότερες φορές το χάιδεμά σου είναι υπεύθυνο για τα λάθη των άλλων.
Πρέπει να ξέρεις πως ο καθένας πάνω στην πρόβα και τη σκηνή θέλει τους δικούς του χρόνους να ωριμάσει. Αν δεν το λάβεις σοβαρά υπόψη σου αυτό θα έρθει η στιγμή που ο τωρινός ανώριμος στην αυριανή πρόβα-παράσταση θα είναι ωριμότερος από σένα, γιατί αυτός έψαχνε, έκανε τις σωστές επιλογές, απέρριπτε, ενώ εσύ είχες ξαπλώσει πάνω στις ευκολίες σου και το εγώ σου.
Να αγωνιάς σε όλη σου την καριέρα να κατακτήσεις την εμπιστοσύνη και την καταξίωση ανάμεσα στους συναδέλφους σου, γιατί μόνον τότε αληθινά, θα αποτελέσεις μέλος της μεγάλης θεατρικής οικογένειας. Τα καμαρίνια όσο μικρόψυχα κι αν είναι-γιατί είναι-ξέρουν να υποκλίνονται στους άξιους της σκηνής.
Είσαι αθλητής, αλλά πάντα να επιλέγεις δρόμους μεγάλων αποστάσεων, να έχεις το ρυθμό σου σ' αυτό το μαραθώνιο που διάλεξες. Θα δεις να σε προσπερνάνε, μην απογοητευθείς, απλώς αυτοί βιάζονται, δεν ξέρουν να χειριστούν τις αποστάσεις, δεν σκέφθηκαν τις ανηφόρες. Εσύ θα προχωράς αδιάκοπα, αυτοί θα έχουν εγκαταλείψει. Μην επαναπαυθείς σ' αυτή τη νίκη σου, γιατί μια ήττα πάντα σε κάθε σου βήμα καραδοκεί. Μάθε πως η σοφία στη δουλειά σου, θα είναι το άθροισμα των λαθών σου.
Πρόσεχε να είσαι διαθέσιμος...παρθένος στην αντιμετώπιση του ρόλου σου. Να ερμηνεύεις τα έργα και τους ρόλους όχι ξεκινώντας με το δέος της μυθολογίας τους, αλλά πάντα με σεβασμό στην αλήθεια του έργου και του ρόλου, αλλιώς κινδυνεύεις να γίνεις μια σκέτη "πόζα".
Ψάχνε το ρόλο σου, από που έρχεται και τι ζητάει, προτού εμφανιστεί στη σκηνή, στη δράση κι αν αυτό δε δηλώνεται στο έργο, οφείλεις να δημιουργήσεις τη δική σου αλήθεια, γιατί αυτό που πρωταγωνιστεί στη σκηνή είναι αυτό που έχει συμβεί εκτός σκηνής.
Μάθε να είσαι θρήσκος και ιερόσυλος μαζί. Στην τέχνη πρέπει να διακινδυνεύεις, γιατί είναι χρησιμότερο ένα ''ενδιαφέρον λάθος'' από ένα ''αδιάφορο σωστό''. Άμα αισθανθείς πως είσαι επαρκής δύο τινά συμβαίνουν. Ή έχεις αποθάνει ή είσαι ύποπτος.
Φίλε, ένας ρόλος μοιάζει με μία ωραία γυναίκα στις ιδιαίτερες στιγμές της. Ε, μη μας τον αποκαλύψεις το ρόλο από την αρχή. Σιγά-σιγά, χτίζε αυτό που πρόκειται να συμβεί, κράτα μας ελπίζοντας πως υπάρχει κάτι ακόμα. Δώσε μας την ελπίδα, την ψευδαίσθηση, πως αυτό που γίνεται επί σκηνής, είναι από κοινού παιχνίδι.
Η σπουδαία στιγμή του ηθοποιού δεν καταγράφεται. Μοιάζει με μία πανέμορφη πεταλούδα, που καίγεται την ώρα που κάνει το πρώτο θριαμβευτικό της πέταγμα. Πολλές σπουδαίες στιγμές σου, ακόμα και στην πρόβα δε θα μπορέσεις να τις επαναλάβεις. Στην παράσταση μην προσπαθήσεις γιατί το αποτέλεσμα θα μοιάζει με αντίγραφο, που το ακριβό πρωτότυπο χάθηκε. Κοίταξε να βρεις καινούριους τρόπους, να πιάσεις την αλήθεια της στιγμής. Μην επιτρέψεις σε κανένα να σου επισημαίνει πόσο σπουδαία είπες μια φράση, γιατί σίγουρα όταν θα φθάσει η στιγμή στην επόμενη παράσταση, θα αγωνιάς να επαναλάβεις τον υποκριτικό σου άθλο.
Η τέχνη, φίλε μου, μοιάζει με ένα ξεφούσκωτο τόπι, που καλείσαι συνεχώς με το χέρι σου να καλύψεις μία λακούβα του, αλλά μόλις το πετυχαίνεις, διαπιστώνεις ότι στην άλλη μεριά δημιουργήθηκε μια άλλη.
Μην ανησυχείς που είσαι ντροπαλός. Οι ντροπαλοί ανήκουν στην τέχνη, γιατί είναι υπεύθυνοι, γιατί δε θέλουν να εκθέσουν κάτι, που δεν είναι τόσο σίγουροι. Παντού μέσα τους υπάρχει ένα δημιουργικό εγώ.
Η τέχνη είναι ανιχνευτής, πάει μπροστά και οι φωτισμένες ηγεσίες ακολουθούν.
Η τέχνη διαμορφώνει ''πολίτες'' που μπορούν να επιλέγουν τους καλύτερους. Δεν πρέπει να συμπολιτεύεται με κόμματα και εξουσίες. Ο δρόμος της είναι μοναχικός-δημιουργικός.
Ο ηθοποιός δεν μπορεί να ζει μέσα σε μία γυάλα. Τα παραθύρια του πρέπει να είναι ορθάνοιχτα στον κόσμο-στην κοινωνία, να πληροφορείται. Πρέπει να πιστεύει πως δεν είναι τίποτα το ιδιαίτερο, γιατί το ιδιαίτερο είναι αυτό που βρίσκεται γύρω του, η ζωή, το βρεγμένο χώμα, τα φύλλα στο δρόμο, το χνώτισμα στα τζάμια, ο ίσκιος μας.
Η τέχνη του ηθοποιού δεν πρέπει να έχει τίποτα το δεδομένο. Η πρώτη αλήθεια κρύβει μία δεύτερη και η δεύτερη μία τρίτη και η τέταρτη σε οδηγεί στην πρώτη.
Η γοητεία του παραλόγου στο θέατρο, κρύβει το απολύτως λογικό. Άλλωστε και η ίδια μας η ζωή δεν είναι άθροισμα από παράλογες συμπεριφορές; Ο έρωτας-το μίσος-ο θάνατος.
Η κάθε παράστασή σου πρέπει να κρύβει ένα ξεχωριστό ταξίδι, που ξέρεις, έχεις διαβάσει τους χάρτες σου, αλλά δεν πρέπει να ξεχάσεις στη διαδρομή σου, να τους πετάξεις μαζί με τις πυξίδες σου και να κρατήσεις μόνο για οδηγό και συντροφιά σου, τα άστρα, τους ανέμους που θα συναντήσεις. Τότε θα είσαι δημιουργικός, πειθαρχημένος, απρόβλεπτος.
Οι θεατές σου σε κάθε παράσταση είναι άλλοι, έχουν άλλα σχήματα, φιγούρες και ψυχή.
Με αυτούς θα συνταξιδέψεις. Η ανάσα τους, το τρίξιμο της πολυθρόνας, ο βήχας τους, η σιωπή τους, ο αγκώνας του ενός πάνω στον άλλο. Αυτό το εκκλησίασμα θα προσπαθήσεις να κατακτήσεις. Υπάρχει πάρε-δώσε και αυτό θα κάνει ενδιαφέρον το άγνωστο και επικίνδυνο ταξίδι της παράστασής σου. Να εμπιστεύεσαι περισσότερο το όνειρο παρά τη φαντασία. Το όνειρο κρύβει αλήθεια. Η φαντασία τη μίμηση. Αυτό που ανακαλύπτεις τώρα προϋπήρχε και θα υπάρχει"..

Οι σημειώσεις του Γιώργου Μιχαλακόπουλου

Μια μέρα μετά...

Εγώ στο θέατρο δυσκολευόμουν να κάνω επαναλήψεις ίδιων έργων. Το πίστευα και το αναίρεσα. Τώρα, πια κατάλαβα, ότι κάποιες φορές έχει και τα θετικά του στοιχεία, να ξανασυναντηθείς με ένα έργο. Γιατί, ένας ρόλος, μια παράσταση, μια άλλη, συγκεκριμένη ματιά του έργου, έχει τα φορτία, της ίδιας μου της ζωής, συν τα χρόνια που το ξανασυναντώ.
Το πιο μεγάλο μάθημα που πήρα στο σανίδι ήταν το μάθημα θεατρικής παύσης. Η παύση είναι ζωή, είναι σκέψη… και ο χειριστής πρέπει να είναι εξαιρετικά “γεμάτος” για να κάνει παύση. Σπουδαίο πράγμα η παύση στο θέατρο-πολύτιμο….Βλέπουμε συχνά παραστάσεις “της πρίζας”, που λέω εγώ… όπου αρχίζει ο υποκριτής και μιλάει, ακατάπαυστα, σαν πολυβόλο. Δεν υπάρχουν χρόνοι δηλαδή…
Υπάρχουν πολλά θέατρα-αυτό δεν είναι απολύτως κακό. Από το να κοιτάνε τα πατάρια τα νέα παιδιά, να πίνουν καφέ και να κουτσομπολεύουν, καλύτερα να ασκούνται. Αλλά, δεν υπάρχουν οι δάσκαλοι, που εμείς ευτυχήσαμε να έχουμε. Πλέον, όμως τα νέα παιδιά-ηθοποιοί έχουν εκπαιδευθεί με το σώμα τους-χορό, με μουσική παιδεία. Παιδιά με ταλέντο υπάρχουν. Καθοδηγητές δεν υπάρχουν. Και αυτό, τα παιδιά τα μαραζώνει.
Υπάρχει και πρόβλημα θεατρικού ρεπερτορίου. Δεν υπάρχουν κείμενα, όπως του Καμπανέλλη, του Μουρσελά, του Σκούρτη, του Μάτεσι, που υπήρχαν προ εικοσαετίας… ”βαρβάτοι” συγγραφείς! Αν υπάρχουν ένας ή δύο συγγραφείς δεν αρκούν. Βέβαια, το ρεπερτόριο είναι σε παγκόσμια κρίση-δεν είναι ελληνικό φαινόμενο. Από ότι μπορώ να παρακολουθήσω και έξω, δεν υπάρχουν ιδιαίτερα δυνατά έργα. Γι αυτό και έχουμε μονίμως επαναλήψεις… Και έξω βλέπεις θεατρικά κείμενα, βασισμένα αποκλειστικά στη βία, στις σεξουαλικές ιδιαιτερότητες…. όλο εκεί “παίζει”. Θέματα οικουμενικά, δεν θα δεις….

Εάν το παραγόμενο αποτέλεσμα δεν σε αγγίζει, δεν σε κάνει καλύτερο, απλώς γαργαλάει αισθήσεις, δεν είναι Τέχνη. Η ουσιαστική Τέχνη θέλει απλά μέσα. Δε θέλει πλούτο, κοστούμια…. κι ο λόγος μόνο έχει ουσιαστική δύναμη. Το θέατρο δεν είναι μόνο έτσι, βεβαίως, μην είμαστε και δογματικοί… αλλά υπάρχουν και παραδείγματα, όπου ο σκηνοθέτης θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο από τον συγγραφέα… πάνω από το Σαίξπηρ, πάνω από τον Τσέχωφ…. αυτός είναι από πάνω. Και βλέπεις απωθημένα επί σκηνής και ταλαιπωρούνται και ηθοποιοί, με αυτό… Γι' αυτό και βλέπεις, σου ΄ρχονται βιογραφικά, με τον κάθε ένα που έχει παίξει π.χ. Άμλετ… και κοιτάς θέατρο τάδε-σκηνοθέτης τάδε. Και λες τώρα, τί "Άμλετ" έχεις παίξει…. ο Θεός και η ψυχή σου… Πώς συγκρούστηκες με αυτό το πελώριο κείμενο; ... Όταν βλέπεις "Άμλετ" με σαγιονάρα και robe de chambre, επειδή του ήρθε έτσι του σκηνοθέτη; Μια τάση αποδόμησης...Ορισμένοι κάνουν πολύ σωστά τη δουλειά τους, αλλά ένα μεγάλο ποσοστό σκηνοθετών πάει πάνω από κείμενα, ηθοποιούς, πάνω από όλα…. είναι η λεγόμενη “σκηνοθετίτης”-άσχημη ίωση. Και δεν είμαι διόλου συντηρητικός άνθρωπος! Όλη μου η ζωή δεν ήταν μπασμένη στις παντόφλες…. και δεν είναι. Απλώς, ήμουνα πάντα ανοιχτός σε όλα τα πεδία της κοινωνικής ζωής. Το εξηγώ, για να μην παρεξηγηθώ. Άλλωστε, ο καθένας μας είναι γνωστός....
Οι νέοι ηθοποιοί αναγκάζονται να δουλεύουν το πρωί σε καφετέρια και το βράδυ να πηγαίνουν στο θέατρο. Θα ήταν ιδανικό να πληρώνονται σωστά, για να μην κρατάνε δίσκο. Αλλά, δεν είναι φθορά το να δουλεύεις. Φθορά είναι να έχεις πάθει ανοσία, να μην δουλεύουν οι κεραίες σου. Το να είσαι μέσα στη ζύμωση της ζωής, το 24ωρο, είναι σπουδαίο μάθημα.
Τι με ρώτησες; Αν ο "Σόλων" γίνεται "Σόλομων";
Του χρόνου, θα παίξω στο "Τίμημα" του Άρθουρ Μίλερ, σε σκηνοθεσία της Ιωάννας Μιχαλακοπούλου. Με τον Γεράσιμο Σκιαδαρέση, τη Ρένια Λουιζίδου και τον Χρήστο Σαπουντζή. Μια τομή στην αστική τάξη. Ένα έργο για τις αντιπαλότητες των οικογενειακών σχέσεων. Μάτωσα και συγκρούστηκα με ρόλους. Ηττήθηκα και κέρδισα. Παιχνίδι διαρκές είναι το θέατρο. Στο θέατρο δεν πλήρωσα κανένα τίμημα.
Δεν εκποίησα ό,τι έχτισα. Δεν πέρασα σε ύποπτους δρόμους. Πάλεψα με την ουσία της δουλειάς μου, για να υπάρχω σε ένα ξέφωτο θεατρικό. Με το θέατρο έγινα καλύτερος άνθρωπος. Είχα επαφή με τις πλατείες των θεάτρων. Ένα ανώνυμο κοινό με ιδιαίτερη παρουσία, που σε υποχρεώνει να έρχεσαι απέναντι του, όσο γίνεται πιο παραγωγικός. Να πάρεις και να δώσεις, από το ρευστό αυτής της σχέσης.

Οι σημειώσεις του Γιώργου Μιχαλακόπουλου

...Και τώρα, εσύ νομίζεις ότι είπαμε κάτι ενδιαφέρον;

*οι φωτογραφίες είναι από την Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών στο Κ.Θ.Β.Ε., ένα απόγευμα γιορτής θεάτρου, που ο κόσμος κρατούσε σημειώσεις στην καρδιά.

κείμενο | γιώργος μιχαλακόπουλος + γιώργος παπανικολάου
φωτογραφίες | τάσος θώμογλου
επιμέλεια | ιάκωβος καγκελίδης